ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΣΕ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟ ΚΑΙ ΛΕΙΒΑΔΙΤΗ ΑΠΟ ΤΟ ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΕΡΤ

Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985)

Σαν σήμερα,  στις 31 Οκτωβρίου 1985, ο Νίκος Εγγονόπουλος πέθανε από ανακοπή της καρδιάς. Κηδεύτηκε στο Α' Νεκροταφείο της Αθήνας με δημόσια δαπάνη. 

Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988)

Ο Τάσος Λειβαδίτης πέθανε στην Αθήνα στις 30 Οκτωβρίου 1988, στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο από ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής.

 Κι όταν κάποτε φύγω δε θα πάρω μαζί μου παρά λίγο βιολετί απ` 

το δειλινό κι εν` άστρο από κάποιο παραμύθι.

(ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ)

Και μια μέρα θέλω να γράψουν στον τάφο μου: έζησε στα σύνορα

μιας ακαθόριστης ηλικίας και πέθανε για πράγματα μακρινά που

είδε κάποτε σ` ένα αβέβαιο όνειρο.

(ΕΚΜΥΣΤΗΡΕΥΣΕΙΣ)

Αλλά τα βράδια τι όμορφα που μυρίζει η γη - ω ανθισμένη,

ματαιότητα του κόσμου...

(ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΥΩΔΙΑ)

Από τη συλλογή Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου (1990)

Ο ένας άφησε ανεξίτηλο το σημάδι του με την ποίηση και τη ζωγραφική του. Ο άλλος με την ποίησή του. Συνεχίζοντας τη σύνδεση του Διαδικτύου με την τηλεόραση και θέλοντας να τιμήσει τη μνήμη του Νίκου Εγγονόπουλου και του Τάσου Λειβαδίτη, το αρχείο της ΕΡΤ ψηφιοποίησε δύο ξεχωριστές παραγωγές, μία για τον καθένα, οι οποίες βρίσκονται από σήμερα ανεβασμένες στις ιστοσελίδες της δημόσιας τηλεόρασης (www.ert-archives.gr και www.ert.gr).

Για τον Νίκο Εγγονόπουλο, το αρχείο της ΕΡΤ ανέσυρε ένα επεισόδιο από τη μακροβιότερη ντοκιμαντερίστικη σειρά της ελληνικής μικρής οθόνης, το «Παρασκήνιο» (της Cinetic) με τη σκηνοθετική υπογραφή του Λευτέρη Ξανθόπουλου. Πρόκειται για το επεισόδιο με τίτλο «Ο κήπος με τ' αμέτρητα παράθυρα - Νίκος Εγγοννόπουλος». Στο ντοκιμαντέρ η σύζυγός του Λένα μιλάει για το χαρακτήρα του και περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζε την ποίηση και τη ζωγραφική, τη σχέση του με τον υπερρεαλισμό, αλλά και τα χρήματα -ως αμοιβή για τα κατά παραγγελία ζωγραφικά έργα του. Αναφέρεται στη σχέση του με τους ποιητές Μίλτο Σαχτούρη και Επαμεινώνδα Γονατά και στη συνειδητή επιλογή του να γίνει καθηγητής, προκειμένου να αποφύγει τη σύνδεση της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας με το βιοπορισμό.
Στο ντοκιμαντέρ περιλαμβάνεται απόσπασμα από παρουσίαση του έργου του από τον Δημήτρη Μπαγέρη και συνέντευξή του, στην οποία εξηγεί την προσπάθεια που έχει κάνει, προκειμένου να συγκεντρώσει πληροφορίες για το σύνολο του έργου του Εγγονόπουλου, καθώς και σπάνιες εκδόσεις περιοδικών, στα οποία βρέθηκαν εικονογραφήσεις, βινιέτες και άγνωστα κείμενά του. Παρουσιάζει αντίτυπα πρώτων εκδόσεων από ποιητικές συλλογές του Εγγονόπουλου, καθώς και αποσπάσματα από χλευαστικές κριτικές που είχαν κυκλοφορήσει σε περιοδικά κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια με στόχο τον ίδιο και τον Ανδρέα Εμπειρίκο. Γίνονται αναφορές στο σκηνογραφικό και αγιογραφικό έργο του και στις καταγραφές της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Παράλληλα προβάλλονται πίνακες και αγιογραφίες, όπως αυτές που φιλοτέχνησε για τον ιερό ναό του Αγίου Σπυρίδωνος στη Νέα Υόρκη, ενώ ακούγονται και αναγνώσεις ποιημάτων του. 

Για τον Τάσο Λειβαδίτη  το αρχείο της ΕΡΤ ψηφιοποίησε ένα επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ «Προσώπων Τόποι» (παραγωγή 1995) των Κώστα Χριστοφιλόπουλου και Νίκου Χουρδάκη, με τίτλο «Ο ποιητής Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988)», παραγωγής 1995. Το ντοκιμαντέρ ερευνά τα στάδια της ποιητικής παραγωγής του, με έμφαση στην έννοια της εντοπιότητας και τον τρόπο που αποτυπώνει στο έργο του το αθηναϊκό τοπίο. Για τον ίδιο μιλούν η καθηγήτρια Πανεπιστημίου Σόνια Ιλίνσκαγια και οι ποιητές Θανάσης Κωσταβάρας και Γιώργος Μαρκόπουλος. 

Πηγή:  Ελευθεροτυπία

Τάσος Λειβαδίτης, ηχογράφηση 1988
1.Ο πρώτος στίχος
2.Οι ορτανσίες
3. Το παράπονο του ποιητή
(από το ραδιόφωνο του ΠΟΙΕIΝ)

Αναγνώσεις του ποιήματος του Ν. Εγγονόπουλου "Ποίηση 1948"

Στο ποίημα "Ποίηση 1948" ο Εγγονόπουλος:

"Επισημαίνει το χάσμα ανάμεσα στην ποίηση και σε μια βάρβαρη ιστορική περίοδο, όπου ο ποιητής και οι αξίες που κομίζει δεν έχουν θέση. Ένα ασυμβίβαστο, που θεμελιώνει την αντίθεση:

ποίηση=δημιουργία-ζωή VS πόλεμος=καταστροφή-θάνατος"

G. de Chirico, Πορτρέτο του Apollinaire, 1914
Παρίσι, Musee National d'Art Moderne

O Apollinaire πήρε μέρος ως εθελοντής στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, τραυματίστηκε στον κρόταφο (1916) και υποβλήθηκε σε εγχείρηση στο κρανίο. Ένας λευκός κύκλος στη σιλουέτα του ποιητή στο βάθος του πίνακα δείχνει το σημάδι που έμεινε στο πρόσωπό του από την εγχείρηση. Τον ίδιο χρόνο εκδίδεται το έργο του ο δολοφονημένος ποιητής. Η θεραπεία του υπήρξε προσωρινή. Πέθανε δυο χρόνια αργότερα από τις συνέπειες του τραύματός του στον εγκέφαλο.

"Ο ίδιος ο Εγγονόπουλος, σε ποίημά του αφιερωμένο σ` έναν άλλο δολοφονημένο ποιητή, τον Λόρκα, καταλήγει:

μα επιτέλους! πια ο καθείς γνωρίζει
πως
από καιρό τώρα
-και προπαντός στα χρόνια τα δικά μας, τα σακάτικα-
είθισται
να δολοφούν
τους ποιητάς

(Νέα περί του θανάτου του Ισπανού ποιητού
Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα στις 19 Αυγούστου 1936...)

Κατά την άποψη του κ. Καψωμένου η αναφορά αυτή είναι απολύτως ταυτόσημη με του Apollinaire και του de Chirico και θα μπορούσε να συσχετισθεί με τα σημαινόμενα του ποιήματος "Ποίηση 1948".
"Ο σημερινός αναγνώστης διαθέτει λοιπόν ένα πλέγμα διακειμενικών αναφορών, που του επιτρέπουν να αναγάγει τις αρνητικές συνδηλώσεις της καταληκτικής παρομοίωσης στο ευρύτερο αντιθετικό σχήμα:

ποιητής	=	δημιουργία-ζωή
κοινωνία	=	αλληλοσπαραγμός-θάνατος

όπου συνηχούν αφενός η αντίθεση ανάμεσα στο δημιουργικό ρόλο του ποιητή και σε μια κατεξοχήν αντιποιητική εποχή, αφετέρου η αντίφαση ανάμεσα στην προσφορά του ποιητή (αξίες ζωής) και στην ανταπόδοση της κοινωνίας (φόνος-θάνατος)".

(Ερατοσθένης. Καψωμένος, "Ποιητική: Θεωρία και μέθοδοι ανάλυσης των ποιητικών κειμένων", εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2005, σελ. 197-200).

"Ο Εγγονόπουλος, "στο ποίημά του για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να εκφράσει την αδυναμία του μπροστά στο ιστορικό δράμα που ξετυλίγεται μπροστά του. Η ποίηση καταντάει μάταιη αφού ο πραγματικός θάνατος την ξεπερνάει. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο που το ποίημα αυτό είναι από τα πιο "διάσημα" του Εγγονόπουλου, στο χώρο τουλάχιστον της κριτικής. Δεν είναι υπερρεαλιστικό και γράφτηκε για να δείξει την αδυναμία της ποίησης να υπάρξει σε κείνες τις δύσκολες στιγμές".

(Αναστάσης Βιστωνίτης, "Για τον Εγγονόπουλο και τον υπερρεαλισμό" περ. Χάρτης, 25/26, Νοέμβριος 1988, σελ. 176).

"Το ποίημα Ποίηση 1948 "είναι το τελευταίο της συλλογής Έλευσις (1948). Πρόκειται για την πιο μικρή ποιητική συλλογή του Εγγονόπουλου - περιλαμβάνει δώδεκα ποιήματα. Για την ολιγογραφία του - ας σημειωθεί ότι ο ίδιος ονομάζει τον εαυτό του πρώτα ζωγράφο και μετά ποιητή - είναι ενδεικτικά όσα αναφέρονται στο ποίημα Εις Κωνσταντίνον Μπακέαν.

"Ο Βελισσάριος, 1971

(του ποιήματος προηγείται πίνακας του Εγγονόπουλου που εικονίζει
το Βυζαντινό στρατηγό Βελισσάριο ταπεινωμένο, ρακένδυτο, ζητιάνο)

ΕΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΜΠΑΚΕΑΝ
που ενδιαφέρθηκε για "πρόσφατα" ποίηματά μου

πράγματι η
"ποιητική" παραγωγή μου
τώρα τελευταία
είναι ουσιαστικά
ανύπαρκτη

όχι βέβαια πως έχω πια πάψει
και ποιήματα
και στίχους
και παραμύθια
ν' αραδιάζω
και να κρυφολέω στον εαυτόν μου

όμως ως παραλείπω
ναν τα σημειώσω στο χαρτί
τη λησμονώ
και φυσικά δεν
έχω πια τίποτα να παρουσιάσω

άλλωστε και κανείς δεν μου τα ζητά:
είδα τι λίγη σημασία
γύρω μου
δώσαν
και δίνουνε στα ποιήματα

για έναν μελλοντικό σχολιαστή
θάν υπεραρκετά
τα ποιήματά μου τα παληά
και πόσον εύγλωτη
θα είναι
η σιωπή η τωρινή μου

(...) Στον Μπολιβάρ που γράφτηκε μες στην Κατοχή και είναι ηρωικό ποίημα, οι στίχοι αναπτύσσονται τόσο οριζόντια ώστε να ξεπερνούνε τη μία γραμμή - έχουμε να κάνουμε με στίχους παραγράφους (...) Ωστόσο το Ποίηση 1948, που αναφέρεται στον Εμφύλιο, αποτυπώνει μια κατακερματισμένη επιφάνεια, μια πικρή πραγματικότητα: αδυνατεί να αναπτυχθεί οριζόντια τονίζοντας το βάθος του πόνου, της πίκρας, του λίγου της γραφής της ποίησης. Αυτό το γεγονός μπορούμε να το συνδυάσουμε και με την ομολογία αδυναμίας άρθρωσης του ποιητικού λόγου - που όμως ανατρέπεται από την παρουσία του ίδιου το ποιήματος. Η δύσκολη εποχή ακυρώνει την ποιητική δημιουργία όπως τη γνωρίζουμε όλοι, ταυτόχρονα όμως της δίνει μια νέα, επίκαιρη διάσταση ώστε η κειμενική κατασκευή να συνομιλεί επαισθητώς με το παρόν.

σαν πάει κάτι
να
γραφεί
είναι
ως αν
να γράφονταν
από την άλλη μεριά
αγγελτηρίων
θανάτου

Επομένως, αυτό που διαβάζουμε οι αναγνώστες είναι η άλλη μεριά αγγελτηρίων θανάτου. Η τυπωμένη σελίδα στο βιβλίο μας, ομοίως με το χαρτί που έγραψε ο ποιητής το ποίημα, είναι αυτή η άλλη μεριά.
(...) Το Ποίηση 1948 τελειώνει με τρεις μονολεκτικούς στίχους στη σειρά - και/τοσο/λίγα - ακολουθώντας φθίνουσα πορεία. Νιώθουμε έτσι τον ασθματικό του τόνο εντονότερα. Το τέλος διαιωνίζει τη μικρή παραγωγή ποιημάτων - όχι την απουσία τους. Η ένστιχη διάταξη όλου του ποιήματος δεν κρύβει κανένα ποιητικό περιεχόμενο. Αν διαβάσει κανείς το ποίημα σε συνεχόμενο λόγο, συνεκφωνώντας νοηματικά τους στίχους, όπως κάνει άλλωστε και ο ίδιος ο Εγγονόπουλος σε μια ανέκδοτη ηχογράφηση του 1950 που μπορεί να ακούσει κανείς στη σελίδα του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού, θα διαπιστώσει πως πρόκειται για ένα πεζό - πεζότατο θα έλεγα - εξομολογητικό κείμενο. Το μόνο που το κάνει "ποίημα" είναι ο τρόπος που οργανώνεται στην τυπωμένη σελίδα, ανακαλύπτοντας έτσι τη δημιουργική παρουσία (επέμβαση) του ποιητή, ο οποίος μεταμορφώνει την πεζή πραγματικότητα σε ποίηση, χωρίς να αλλοιώνει την πραγματικότητα καθεαυτή και θεωρώντας ταυτόχρονα την ποίηση αιτιακό αποτέλεσμα της πραγματικότητας. Έχουμε δηλαδή μπροστά μας ένα απολύτως έλλογο ποίημα διατεταγμένο (αρχιτεκτονημένο καλύτερα) με απολύτως μοντέρνο τρόπο. Διαφορετικά θα μπορούσε να πει κανείς ότι το ποίημα το διακρίνει ενός είδους ένστιχη πεζότητα".

(Μια ανάγνωση του ποιήματος του Νίκου Εγγονόπουλου "Ποίηση 1948" (και μια παρέκβαση στο "Ορφεύς ξενόφοβος", Δημήτρης Βλαχοδήμος, ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, τχ 1758, Ιούλιος - Αύγουστος 2003).

Νίκος Εγγονόπουλος "Ποίηση 1948"

Χρονολόγιο του Νίκου Εγγονόπουλου.
Πηγές: Βιογραφικό του Ν. Εγγονόπουλου από το Εικαστικόν, περιοδικό, 7 ημέρες Καθημερινή, 25 Μαΐου 1997.

 

Μια πολύ καλή πηγή για τη ζωή και το έργο του Νίκου Εγγονόπουλου αποτελεί και το κείμενο της γυναίκας του Λένας Εγγονοπούλου, με τον τίτλο "Ποτέ αρκετά!", στο αφιέρωμα του περιοδικού Χάρτης, 25/26, Νοέμβριος 1988.

Διηγόταν επίσης ο Νίκος, διακωμωδώντας την απήχηση που είχε το έργο του στον πολύ κόσμο: Κάποια φορά στο ατελιέ του της οδού Κόρακα, όπου έμενε μεταξύ 1954-1960, την ημέρα των Θεοφανείων μπήκε ο παπάς με το θυμιατό του για τον αγιασμό. Και ενώ ευλογούσε, καθώς σήκωνε τα μάτια του στους τοίχους του εργαστηρίου, που ήταν γεμάτοι από τους πίνακες του Εγγονόπουλου, κοντοστάθηκε και μη μπορώντας να αντισταθεί, διακόπτοντας και τον αγιασμό, τον ρωτάει: "Μίκυ Μάους, Μίκυ Μάους;"

Και αλλού γράφει:

Τα χρόνια της κατοχής, εξαιτίας του Μπολιβάρ, ο Εγγονόπουλος κινδύνεψε. Ο Άγγλος Έβερτ, ο αρχηγός της αστυνομίας τότε, ήταν συγγενής του. "Αυτές τις στραβομαγγούρες κάνεις ακόμη;" ρωτούσε το Νίκο όταν τον έβλεπε. Ο ίδιος τον διακωμωδούσε με πολλή συμπάθεια και ιδιαίτερη στοργή. "Πρόσεξε" τον ειδοποίησε κάποτε ο Έβερτ, "γιατί εκτός από τις στραβομαγγούρες γράφεις και ποιήματα που ενοχλούν τους Γερμανούς. Κινδυνεύεις. Πρέπει να κρυφτείς"...

Το κείμενο τελειώνει ως εξής:

Θα ήθελα να κλείσω το κείμενο αυτό ομολογώντας ότι στα 27 χρόνια που έζησα tete à tete με τον Εγγονόπουλο κάθε μέρα τον θαύμαζα πιο πολύ και με γοήτευε και με συγκινούσε πιο έντονα. Όταν δε του το εξέφραζα, μου απαντούσε: "Ποτέ αρκετά!".

Ποίηση 1948

(διαβάζει: Εγγονόπουλος Nίκος, Aνέκδοτη ηχογράφηση
από το Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού)

τούτη η εποχή
του εμφυλίου σπαραγμού
δεν είναι εποχή
για ποίηση
κι' άλλα παρόμοια:
σαν πάει κάτι
να
γραφεί
είναι
ως αν
να γράφονταν
από την άλλη μεριά
αγγελτηρίων
θανάτου

γι' αυτό και
τα ποιήματά μου
είν' τόσο πικραμένα
(και πότε - άλλωστε - δεν ήσαν;)
κι' είναι
- προ πάντων -
και
τόσο
λίγα

(ΕΛΕΥΣΙΣ, 1948)

"Σε μια συνέντευξη του 1981, σχολιάζοντας το ποίημα, ο Εγγονόπουλος λέει: "Η ποίηση 1948 είναι ακριβώς η λατρεία μου για τον ελληνικό λαό, και δεν κάνω διόλου πολιτική. Ύστερα από το έπος των βορειοηπειρωτικών βουνών [στο οποίο ο Εγγονόπουλος έλαβε μέρος και ταλαιπωρήθηκε μέχρι τέλους], το έπος του μονιασμένου ελληνισμού, και μετά το άλλο έπος της αντιστάσεως εναντίον των ναζήδων, τα πολιτικατζίδικα που επακολούθησαν, αυτός ο ανελέητος Εμφύλιος Πόλεμος, ο ανόσιος, ήταν τρομερός. Βρε Έλληνες, μονιάστε τέλος πάντων! Υπάρχει λόγος να μας παρασύρουν διάφοροι "φίλοι" και ν` αλληλοτρωγόμαστε;..."
Ο Αλέξανδρος Αργυρίου αναφερόμενος στο ποίημα σημειώνει χαρακτηριστικά: "δεν ξέρω ποιοι λογοκριτές και "σμπίροι" της εξουσίας διάβαζαν ποιητικές συλλογές το 1948, όμως είναι γνωστό ότι ο χαρακτηρισμός του εμφυλίου πολέμου τότε με άλλο προσδιορισμό πλην του συμμοριτοπολέμου απέβαινε ύποπτος και επικίνδυνος. Καταλαβαίνουμε πως ο ποιητής τολμά και εκτίθεται άφοβα, λέγοντας τα πράγματα με το όνομά τους..."

(Δημήτρης Βλαχοδήμος, ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, τχ 1758, Ιούλιος - Αύγουστος 2003)

Η Λένα Εγγονοπούλου, στο κείμενό της στο αφιέρωμα στο Χάρτη, γράφει σχετικά:
"Ο Εγγονόπουλος δεν πήγε στον εθνικό στρατό. Κρύφτηκε. Αυτό είναι ιδιαίτερα δηλωτικό γεγονός για τη στάση του στον Εμφύλιο. Παρεμπιπτόντως, θέλω να θυμίσω ότι τη λέξη "Εμφύλιος", στη λογοτεχνία, την εισήγαγε ο Εγγονόπουλος. Ήξερε να ακριβολογεί. Νέος, ήταν κομμουνιστής. Σιγά-σιγά όμως έπαψε να ασχολείται με την πολιτική. Περισσότερο δεχόταν το καβαφικό "Βλάπτουν την Συρία ομοίως".