Φάκελος Γ. Βιζυηνός,Το Αμάρτημα της μητρός μου

Ήταν εντύπωση ανεκδιήγητη, οποίαν κανείς ίσως δεν εδοκίμασε, ειμή ο πρώτος άνθρωπος...

Aλλά το πλέξιμ’ άργουνε, και μου τ’ αποκοιμούσε
Ηχός, γλυκύτατος ηχός, οπού με προβοδούσε.

Aν είν’ δεν ήξερα κοντά, αν έρχονται από πέρα·
Σαν του Mαϊού τες ευωδιές γιομίζαν τον αέρα,
Γλυκύτατοι, ανεκδιήγητοι . . . . . . .

Τί είναι λοιπόν αυτοί οι ανεκδιήγητοι ήχοι που ακούει ο Κρητικός;
Ο ίδιος ο ποιητής μας περιγράφει στα αυτόγραφά του τι δεν είναι.

"Δεν είναι πουλί ούτε όργανο ούτε φωνή, και ίσως εκείνος ο ήχος δεν υπάρχει στη γη. Μια γλυκύτητα που μεθάει το νου, όπως ίσως ο Παράδεισος. Όπως ο έρωτας. Όπως ο θάνατος".

(ΑΕ359Α 6-19)

"Ήταν ήχοι άναρθροι που ήταν αδύνατο ν` ακουστούν και απίστευτης εντύπωσης. Ίσως δεν υπάρχουν στη γη, ίσως δεν τους αισθάνθηκε ποτέ κανένας, εκτός ίσως από τον πρώτο άνθρωπο [...]"

(ΑΕ 362Α 1-4)

Starry Night Over the Rhone

Ολοκληρώνοντας τη διδασκαλία του Κρητικού στην τάξη και τις αναρτήσεις μου στο blog, θα ήθελα να κρατήσω σ` αυτόν εδώ το χώρο κάποια κείμενα από το βιβλίο του Καθηγητή κ. Δ. Μαρωνίτη, "Οι εποχές του Κρητικού". Νομίζω ότι είναι ένα από τα καλύτερα βιβλία που διάβασα από την προτεινόμενη βιβλιογραφία για τον Κρητικό.

Καθώς περνά ο ήρωας από το ένα σκαλοπάτι στο άλλο, φυραίνει κι ερημώνει το κορμί του αλλά οξύνονται η όραση κι η ακοή του και η φωνή του στο τέλος γίνεται έναρθρη μουσική. Αυτή είναι η σκάλα που οδηγεί στην ποίηση.
Την ίδια σκάλα ανεβαίνει αργότερα κι ένας απόγονος του Κρητικού, ο νέος του Πόρφυρα:

Κι ευθύς ξυπνά στ` ελεύθερο γυμνό κορμί που αστράφτει
Την τέχνη του κολυμπιστή μ` αυτή του πολεμάρχου.

Πριν πάψ’ η μεγαλόψυχη πνοή χαρά γεμίζει·
άστραψε φως κ’ εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του.

Την ίδια σκάλα είχε ανέβει κι ένας πανάρχαιος πρόγονος του Κρητικού: ο Οδυσσέας. Αφού οι δοκιμασίες είχαν οργώσει το πετσί του, λίγο πριν από το νόστο του έγινε κι αυτός -σαν τον Κρητικό- αφηγητής, δηλαδή ποιητής. Χρόνια πολλά πολέμησε μ` όπλα κι ανθρώπους, έχασε τους συντρόφους του και παραλίγο το όνομα και το πρόσωπό του. Προτού γείρει το κορμί του, να κοιμηθεί στην όχθη των Φαιάκων, χρειάστηκε μια τελευταία φορά να δοκιμάσει την αντοχή του σ` έναν αγώνα όχι πια με κύκλωπες και με σειρήνες, αλλά με το φουσκωμένο κι αγριεμένο σώμα της φύσης, το πέλαγος. Κι όταν ήρθε η ώρα να ξαναγίνει από άγριο ζώο πάλι άνθρωπος, ξύπνησε από το τραγούδι της Ναυσικάς, μιας κόρης με κορμί ανάερο, που ο ήρωας το είδε να ψηλώνει μπρος στα μάτια του σαν έρνος φοινικιάς.

Η ποίηση δεν είναι, όπως νομίζουν μερικοί, ανέξοδη: για να
περάσει στην ψυχή μας, τρώει το κορμί μας. Σ` αντάλ-
λαγμα μας φανερώνει τις άδηλες αναλογίες του κό-
σμου -του σημερινού κόσμου, εννοώ. Μας οδη-
γεί μέσα από το αγεωμέτρητο χάος, στη
γεωμετρία της ζωής, που είναι η απο-
φασισμένη μοίρα του ανθρώπου.

Σ` αυτήν εδώ τη γη, μεγάλη παρηγοριά είναι το τραγούδι...

"καταπώς στέκει στο βοριά η πετροκαλαμήθρα"

Η ανάρτηση αφιερώνεται στη Μαρία, που την παίδεψε ο στίχος και το σχόλιο του βιβλίου.

Tέλος σ’ εμέ που βρίσκομουν ομπρός της μες στα ρείθρα,
καταπώς στέκει στο Bοριά η πετροκαλαμήθρα...

(Διονύσιος Σολωμός, Ο Κρητικός)

Πετροκαλαμήθρα. Ένα δίσημο μοτίβο. Μαγνητική βελόνα ή αλεξικέραυνο;

Ξέρουμε από τα λεξικά ότι πετροκαλαμήθρα είναι η μαγνητική βελόνα και ότι έτσι λεγόταν από τους ναυτικούς της Μεσογείου η πρωτόγονη πυξίδα, η οποία ήταν σταθερά στραμμένη προς το Βορρά για να τούς δείχνει τη γωνία πλεύσης.
Η λέξη είναι αντιδάνειο. "Καλαμίτις" στα ελληνικά, "calamita" στα λατινικά, "petra calamita" στα βενετικά και ιταλικά, "πετροκαλαμήθρα" θα έμεινε στα Επτάνησα από τη βενετική κατάκτηση.
Στα αυτόγραφα έργα του Σολωμού υπάρχουν οκτώ παραλλαγές του στίχου:

1. ωσάν βοριάς αυτή κι εγώ σαν πετροκαλαμήθρα
2. ως σέρνεται από το βοριά η πετροκαλ[αμήθρα]
3. καταπώς στέκει στο βοριά η πετροκαλαμήθρα
4. βοριάς αυτή [κι εγώ] η πετροκαλαμήθρα
5. μνέσκω σαν κατά το βοριά η πετροκαλαμήθρα
6. έμεινα σαν εις το βοριά η πετροκαλαμήθρα
7. καταπώς στρίβει στο βοριά η πετροκαλαμήθρα
8. εγώ το σίδερο κι αυτή η πετροκαλαμήθρα

Στις πρώτες επτά παραλλαγές ο ήρωας "[στημένος] μές στα ρείθρα" μνέσκει ή στέκεται, κρέμεται ή στρίβει ή σέρνεται προς τη Φεγγαροντυμένη, όπως ακριβώς η πετροκαλαμήθρα στρέφεται προς το Βορρά. Αυτή γίνεται για τον ήρωα ο μαγνητικός του πόλος. Σ` αυτήν απευθύνεται εκθέτοντας την προσωπική και οικογενειακή του τραγωδία και αυτήν εκλιπαρεί για να βοηθήσει την "καλή" του.
Στην όγδοη και τελευταία παραλλαγή του στίχου,

εγώ το σίδερο κι αυτή η πετροκαλαμήθρα

το μοτίβο αποκτά μια νέα σημασία. Προσδιορίζεται με την έννοια του αλεξικέραυνου και όχι της πυξίδας. Οι διαφορές αυτής της τελευταίας εκδοχής από τις προηγούμενες είναι ότι:

• λείπει εντελώς η μνεία του "βοριά", άρα υποχωρεί από την αντίληψή μας η εικόνα της μαγνητικής βελόνας,
• πετροκαλαμήθρα πλέον εδώ δεν είναι ο Κρητικός αλλά η Φεγγαροντυμένη. "Ο Κρητικός είναι το "σίδερο" που διαμεσολαβεί για να κινήσει την ενέργεια της "πετροκαλαμήθρας" ως αλεξικέραυνου και έτσι να εκτονώσει και να απομακρύνει το κεραυνοβόλημα, ας υποθέσουμε, από την "καλή" του".

Η άποψη αυτή στηρίζεται στο γεγονός ότι η λέξη πετροκαλαμήθρα είναι γνωστή στους Επτανήσιους και κυρίως στους Κερκυραίους με την έννοια του αλεξικέραυνου. Π.χ. η πετροκαλαμήθρα του παπά επάνω στο κωδωνοστάσι ή η πετροκαλαμήθρα του άρχοντα στην κορυφή του πύργου. Μια τέτοια πετροκαλαμήθρα θα παρατηρούσε, υποθέτουμε και ο Σολωμός και έφτασε στην τελική 8η παραλλαγή του στίχου.

"Για έναν ποιητή που εσαεί δομεί και αποδομεί και μετατοπίζει διαρκώς τις πρώτες ύλες του, τα αρχέτυπά τους χύνονται και καμινεύονται και πάλι εκεί όπου λάμπει στα υπόρρητα της ύπαρξης η βάτος η φλεγόμενη αλλά μη καιόμενη της έμπνευσης".

Μ` αυτά τα λόγια τελειώνει το άρθρο του Γιάννη Δάλλα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ με τίτλο "Εγώ το σίδερο κι αυτή η πετροκαλαμήθρα". Από το άρθρο αυτό προέρχονται και οι πληροφορίες της ανάρτησης.

H εικόνα της ανάρτησης είναι δική μου σύνθεση με δύο εικαστικές δημιουργίες από την έκθεση "πάντ` ανοιχτά, πάντ` άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου".

Οδυσσέας Ελύτης, Το Άξιον Εστί. Η δομή των ΠΑΘΩΝ

Το Άξιον Εστί του Ελύτη, είναι ένα μεγάλο ποίημα με εξαιρετικά περίπλοκη αρχιτεκτονική, στο οποίο ο ποιητής συνόψισε όλα τα αισθήματα της ωριμότητάς του. "Άξιον Εστί" είναι μια φράση που τη συναντά κανείς στον επιτάφιο θρήνο της Μ. Παρασκευής. "Άξιον Εστί μεγαλύνειν σε τον Ζωοδότην...".

Ολόκληρη η σύνθεση διαιρείται σε τρία μέρη: "Γένεσις", "Πάθη", "Δοξαστικόν".
Το δεύτερο μέρος, "Τα Πάθη", αποτελείται από τρεις κατηγορίες:

• τους ψαλμούς,
• τα άσματα και
• τα αναγνώσματα,

που αποτελούν τρεις ενότητες και εναλλάσσονται με μαθηματική τάξη. Κάθε ενότητα αποτελείται από έξι ψαλμούς, τέσσερα άσματα και δύο αναγνώσματα. Έχουμε δηλαδή στα "Πάθη" συνολικά, 18 Ψαλμούς, 12 άσματα και 6 αναγνώσματα.
Από θεματική άποψη, η πρώτη ενότητα αναφέρεται στη Συνείδηση μέσα στην Παράδοση, η δεύτερη στη Συνείδηση μέσα στον Κίνδυνο και η τρίτη στη Συνείδηση μέσα στην υπέρβαση του Κινδύνου.

Οι Ψαλμοί έχουν για πρότυπο τα βυζαντινά τροπάρια και τους Ψαλμούς του Δαβίδ. Είναι γραμμένοι σε ελεύθερο στίχο και κατά ζεύγη.
Τα άσματα, που περιβάλλουν τα αναγνώσματα έχουν μια αυστηρή στιχουργική μορφή. Γενικό χαρακτηριστικό των ασμάτων είναι η διαίρεσή τους σε οριζόντια ημιστίχια με ένα κόσμημα (ρόδακα) στο σημείο του χωρισμού, που συνήθως αποτελεί και ένδειξη μετρικής τομής.
Τα αναγνώσματα, που αποτελούν τη σπονδυλική στήλη των Παθών, είναι γραμμένα στο ύφος των απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη και των περικοπών του Ευαγγελίου. Το περιεχόμενό τους αποτελεί μια ρεαλιστική απεικόνιση της εμπειρίας που είχε ο ποιητής σαν ανθυπολοχαγός στο Αλβανικό μέτωπο και σαν αυτόπτης μάρτυρας της Κατοχής και του εμφυλίου πολέμου.
(Από το βιβλίο: ΚΙΜΩΝ ΦΡΑΪΕΡ, ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ, Εισαγωγή στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, Κέδρος 1978).

Δημιούργησα στο power point ένα σχεδιάγραμμα της δομής των Παθών και με το πρόγραμμα Screenr κατέγραψα σε βίντεο όλες τις κινήσεις μου στον υπολογιστή μου καθώς και τα ηχητικά αποσπάσματα από κάποια σημεία της παρουσίασης (προέρχονται από το βίντεο της εκπαιδευτικής τηλεόρασης Άξιον Εστί-Τα Πάθη). Η επόμενη κίνηση ήταν να δημοσιεύσω το βίντεο στο youtube.
Το Screenr είναι πολύ απλό και εύχρηστο εργαλείο που το μόνο που χρειάζεται είναι ένα Sign Up στο Twitter. Υπάρχει επεξηγηματικό βίνεο στην αρχική σελίδα.

Οδυσσέας Ελύτης, Το Άξιον Εστί, Τα Πάθη, άσμα η΄

ακούστε

Γύρισα τα μάτια. * δάκρυα γιομάτα

κατά το παραθύρι

Και κοιτώντας έξω * καταχιονισμένα

τα δέντρα των κοιλάδων

Αδελφοί μου, είπα * ως κι αυτά μια μέρα

κι αυτά θα τ' ατιμάσουν

Προσωπιδοφόροι * μες στον άλλον αιώνα

τις θηλιές ετοιμάζουν

Δάγκωσα τη μέρα * και δεν έσταξε ούτε

σταγόνα πράσινο αίμα

Φώναξα στις πύλες * κι η φωνή μου πήρε

τη θλίψη των φονιάδων

Μες στης γης το κέντρο * φάνηκε ο πυρήνας

που όλο σκοτεινιάζει

Κι η αχτίδα του ήλιου * γίνηκε, ιδέστε

ο μίτος του Θανάτου!

Τόσο δεν αγγίζουν * η φωτιά με το άχτι

που πένεται ο λαός μου

Του Θεού το στάρι * στα ψηλά καμιόνια

το φόρτωσαν και πάει

Μες στην έρμη κι άδεια * πολιτεία μένει

το χέρι που μονάχα

Με μπογιά θα γράψει * στους μεγάλους τοίχους

ΨΩΜΙ ΚΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ