"Ένας στρατιώτης μουρμουρίζει στο αλβανικό μέτωπο", του Νικηφόρου Βρεττάκου

Διαβάζει ο ηθοποιός Κώστας Γιαλίνης

(Από την εκπομπή αφιέρωμα στην «ΟΜΟΡΦΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΞΕΝΗ ΠΑΤΡΙΔΑ», του Τρίτου Προγράμματος, που μεταδόθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2012. Παραγωγή - παρουσίαση: Άννα Σακαλή).

Ποιος θα μας φέρει λίγον ύπνο εδώ που βρισκόμαστε;
Θα μπορούσαμε τότες τουλάχιστο να ιδούμε πως έρχεται τάχατε η μάνα μας
βαστάζοντας στη μασχάλη της ένα σεντόνι λουλακιασμένο
με μια ποδιά ζεστασιά και κατιφέδες από το σπίτι μας.
Ένα φθαρμένο μονόγραμμα στην άκρη του μαντιλιού: ένας κόσμος χαμένος.

Τριγυρίζουμε πάνω στο χιόνι με τις χλαίνες κοκαλιασμένες.
Ποτέ δεν βγήκε ο ήλιος σωστός απ' τα υψώματα του Μοράβα,
ποτέ δεν έδυσε ο ήλιος αλάβωτος απ` τ` αρπάγια της Τρεμπεσίνας.
Τρεκλίζω στον άνεμο χωρίς άλλο ρούχο, διπλωμένος με το ντουφέκι μου, παγωμένος και ασταθής.

(Σαν ήμουνα μικρός καθρεφτιζόμουνα στα ρυάκια της πατρίδας μου
δεν ήμουν πλασμένος για τον πόλεμο).

Δε θα μου πήγαινε αυτή η προσβολή περασμένη υπό μάλης,
δε θα μου πήγαινε αυτό το ντουφέκι αν δεν ήσουν εσύ,
γλυκό χώμα που νιώθεις σαν άνθρωπος,
αν δεν ήτανε πίσω μας λίκνα και τάφοι που μουρμουρίζουν
αν δεν ήτανε άνθρωποι κι αν δεν ήταν βουνά με περήφανα
μέτωπα, κομμένα θαρρείς απ` το χέρι του θεού
να ταιριάζουν στον τόπο, στο φως και το πνεύμα του.

Η νύχτα μας βελονιάζει τα κόκαλα μέσα στ` αμπριά.
εκεί μέσα μεταφέραμε τα φιλικά μας πρόσωπα και τ` ασπαζόμαστε
μεταφέραμε το σπίτι και την εκκλησιά του χωριού μας το κλουβί στο παράθυρο,
τα μάτια των κοριτσιών, το φράχτη του κήπου μας, όλα τα σύνορα μας,
την Παναγία με το γαρούφαλο, ασίκισσα, που μας σκεπάζει τα πόδια πριν απ` το χιόνι,
που μας διπλώνει στη μπόλια της πριν απ' το θάνατο.

Μα ό,τι κι αν γίνει εμείς θα επιζήσουμε.
Άνθρωποι κατοικούν μες στο πνεύμα της Ελευθερίας αμέτρητοι,
Άνθρωποι όμορφοι μες στη θυσία τους,  Άνθρωποι.
Το ότι πεθάναν, δεν σημαίνει πως έπαψαν να υπάρχουν εκεί,
με τις λύπες, τα δάκρυα και τις κουβέντες τους.
Ο ήλιος σας θα 'ναι ακριβά πληρωμένος.
Αν τυχόν δεν γυρίσω, ας είστε καλά, σκεφτείτε για λίγο πόσο μου στοίχισε.

(Σαν ήμουνα μικρός καθρεφτιζόμουνα στα ρυάκια της πατρίδας μου
δεν ήμουν πλασμένος για τον πόλεμο).

"Ο Κόσμος του Οδυσσέα Ελύτη: Ποίηση και Ζωγραφική" τιτλοφορείται η έκθεση του Ιδρύματος Θεοχαράκη με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Νομπελίστα ποιητή. Ο κόσμος αυτός του Ελύτη  όπου,

η θάλασσα στον ήλιο είναι "τοπίο"

πηγή εικόνας
 
τα χαράματα μπροστά στο λιμανάκι μωβ

-τι θαύμα!

είναι ό,τι αγαπούσε και λάτρευε ο ποιητής. Ο κόσμος αυτός, όπως τότε, στον πόλεμο, την κατοχή, τον εμφύλιο, έτσι και τώρα καταστρέφεται και βυθίζεται στο σκοτάδι. 

Ο Ποιητής έγραψε το "Άξιον Εστί" βρίσκοντας λόγια ανεπανάληπτα για να αλλάξει την τύχη αυτού του κόσμου. Με το Λόγο του βρήκε δύναμη να καλέσει το χελιδόνι και να το κάνει να ξαναφέρει την Άνοιξη.

Ένα το χελιδόνι  *  κι η Άνοιξη ακριβή

Δεν "κάτεχε" όμως ο Ποιητής ότι τα πιο "κολασμένα", επρόκειτο να ακολουθήσουν στο μέλλον.

Πού να βρω την ψυχή μου * το τετράφυλλο δάκρυ!

Άξιον Εστί, Τα Πάθη, άσμα ε΄
 

Το γράμμα της Μαριάνας

Η Μαριάνα είναι μαθήτρια της Β΄ Λυκείου. Άκουσε το γράμμα από το μέτωπο της Μαρινέλλας και στη χθεσινή σχολική γιορτή διάβασε με έναν δικό της, μοναδικό τρόπο, ένα γράμμα από το μέτωπο που η ίδια έγραψε.

Ακούστε την.
Αγαπημένη μου,

Σου γράφω από το μέτωπο. Ντύθηκα τη στολή του ανθυπολοχαγού. Ανεβαίνουμε τα τρομαχτικά φαράγγια της Πίνδου. Είναι νύχτα. Αυτή την ώρα μπορώ και συλλογιέμαι. Είναι η ώρα που σε σκέφτομαι. Μέσα σ` αυτή την αναταραχή, σε σκέφτομαι. Το κρύο είναι ανυπόφορο, αλλά μη σε νοιάζει για μένα. Είμαι καλά.

Τα όνειρά μας, τα όνειρά μας αγαπημένη μου συντρίφτηκαν από τον πόλεμο. Βόμβες και οβίδες πέφτουν γύρω μας. Φωτιά, απέραντη φωτιά. Ομίχλη ανεβαίνει από τα χαλάσματα. Παντού ερείπια και θάνατος. Ένας ανθυπολοχαγός δίπλα μου έχει μια τρύπα ανάμεσα στα φρύδια του. Ανεβαίνει τώρα στον Παράδεισο. Θα έφτασε κιόλας στις αγκαλιές των άστρων.

Τα γένια μου μεγαλώνουν ολοένα. Οι ψείρες έγιναν αφόρητες. Προχθές τη νύχτα πέρασα από ένα μονοπάτι που κουβαλούσαν βαριά τραυματισμένους. Πόνος και βογκητά γύρω μου. Αβάσταχτος πόνος. Δεν μπορεί, σκέφτομαι. Δεν μπορεί να συμβαίνουν όλα αυτά. Μα, μην ανησυχείς. Είμαι καλά.

Περνάμε άγριες μέρες αγαπημένη μου, γεμάτες χιόνια, εκρήξεις και ομοβροντίες. Νομίζω πως ο κόσμος τελειώνει εδώ. Ακούω τα σύννεφα. Γίνονται λύκαινες που ουρλιάζουν. Λέω, θα περάσει κι αυτή η καταιγίδα. Ο πόλεμος είναι μαύρος καλή μου. Είναι κόλαση και φωτιά. Ακούγονται πυροβολισμοί γύρω μου. Φοβάμαι.

Προχωρούμε. Συνέχεια προχωρούμε. Προχωρούμε ενωμένοι. Θα νικήσουμε. Πάντα νικάει το δίκιο. Θα έρθει μια μέρα το φως. Αύριο, αύριο, αύριο το Πάσχα του Θεού. Κι αν μέχρι τότε θα έχω πεθάνει, να είσαι καλά.

Πού να βρω την ψυχή μου * το τετράφυλλο δάκρυ!

Άξιον Εστί, Τα Πάθη, άσμα ε΄

Με το λύχνο του άστρου * στους ουρανούς εβγήκα

Στο αγιάζι των λειμώνων * στη μόνη ακτή του κόσμου
Πού να βρω την ψυχή μου * το τετράφυλλο δάκρυ!

"Στους ουρανούς εβγήκα", ζητώντας την εξ` ύψους παρηγορία. "Στο αγιάζι των λειμώνων * στη μόνη ακτή του κόσμου". Στις αντίξοες περιστάσεις, σε χαλεπούς καιρούς, στο μοναδικό καταφύγιο των απελπισμένων (η λέξη αγιάζι είναι τουρκική ayaz -ι). Πού να βρω την ψυχική δύναμη ν` αντέξω.

Οδηγέ των ακτίνων * και των κοιτώνων Μάγε
Αγύρτη που γνωρίζεις * το μέλλον μίλησέ μου
Πού να βρω την ψυχή μου * το τετράφυλλο δάκρυ!

Ρωτάει το φεγγάρι να του προφητεύσει πότε θα τελειώσουν τα βάσανα. Οι νύχτες των παθών είναι ατελείωτες. Μέσα σ` αυτό το τοπίο απόγνωσης, ο ποιητής ψάχνει να βρει το σπάνιο πράγμα που θα του δώσει το σθένος ν` αντέξει. Είναι το αληθινό του πρόσωπο, το χρέος του.